Dlaczego zaczynamy od ścian, a nie od kotłowni

Parterowy dom w Stoku Lackim dostał 6 kW pompy ciepła - ale dopiero po ociepleniu. Gdyby urządzenie dobierać do tego samego domu w stanie sprzed prac, wyszłoby dwa razy więcej mocy i dwa razy droższy zakup. Dlatego niemal zawsze doradzamy odwrotną kolejność, niż przychodzi klientowi do głowy.

Skąd ucieka ciepło w starym domu

Dom z lat 70. czy 80. pod Siedlcami ma zwykle ściany z cegły albo pustaka bez żadnej izolacji. Taka ściana ma współczynnik U około 1,2-1,8 W/(m2K). Pustak ceramiczny jest bliżej dolnej wartości, cegła pełna 38 cm bliżej górnej. Ta sama ściana z 15 cm styropianu ma U około 0,2-0,25 W/(m2K), więc przenikanie przez ścianę spada pięcio- do ośmiokrotnie.

Poradniki budowlane różnie dzielą straty ciepła między ściany, dach, okna i wentylację. Ściany i dach są w nieocieplonym domu prawie zawsze na pierwszych miejscach, a dokładny podział zależy od bryły budynku. Dlatego traktujemy te udziały jako rząd wielkości.

Dla porównania nowe domy budowane wg WT 2021 muszą mieć ściany o U nie wyższym niż 0,20, dach do 0,15, a okna do 0,90 W/(m2K). Do takich wartości można zbliżyć stary dom przez ocieplenie i wymianę stolarki.

Ile mocy potrzebuje dom przed ociepleniem i po

Moc źródła ciepła dobiera się do strat budynku w najzimniejszy projektowy dzień. Dla okolic Siedlec projektowa temperatura zewnętrzna to około minus 20-22 stopnie, zależnie od strefy klimatycznej, do której przypisany jest budynek. Dla starych domów bez ocieplenia przyjmuje się zapotrzebowanie rzędu 120-170 W na metr kwadratowy. Po ociepleniu ścian i wymianie okien wskaźnik spada zwykle do 80-120 W/m2, a przy pełnej termomodernizacji (ściany, dach, okna, wentylacja) zbliża się do wartości domów energooszczędnych, czyli 50-70 W/m2.

Podobnie wygląda roczne zużycie energii. Stary, niemodernizowany dom potrzebuje w praktyce 150-250 kWh na metr kwadratowy rocznie. Dom energooszczędny potrzebuje około 70 kWh/m2/rok. Po termomodernizacji zapotrzebowanie spada zwykle o połowę lub więcej.

Po ociepleniu zmienia się też proporcja strat. Przez ściany i dach ucieka mało, więc największą stratą staje się wentylacja. Dlatego w audycie liczymy straty wentylacyjne razem ze stratami przez przegrody.

Dlaczego pompa dobrana do zimnego domu wychodzi za duża

Załóżmy, że montujemy pompę dziś, do domu bez izolacji. Za dwa lata właściciel ociepla ściany i dach, a zapotrzebowanie spada o połowę. Pompa jest wtedy dwa razy za duża i ma z tego powodu kilka wad:

• Kosztuje więcej w zakupie, bo cena urządzenia rośnie z mocą.
• Pracuje w krótkich cyklach, czyli taktuje. Ponad cztery starty sprężarki na godzinę to sygnał złego doboru.
• Częste starty skracają żywotność sprężarki, w skrajnych przypadkach nawet dwu- lub trzykrotnie.

Dopuszczalny zapas mocy to w praktyce 10-20%. Zapas dwukrotny to błąd projektowy. To samo dotyczy kotła gazowego czy na pellet, bo moc dobiera się do strat, więc kocioł kupiony przed ociepleniem też wyjdzie za duży.

Drugi problem to temperatura zasilania. W nieocieplonym domu grzejniki muszą dostawać wodę o temperaturze 55-60 stopni, żeby nadążyć ze stratami. Po ociepleniu te same grzejniki wystarczą przy 40-45 stopniach. Obniżenie temperatury zasilania o 15 stopni podnosi COP pompy o około jedną czwartą, a to przekłada się na wyższy SCOP i mniej prądu na każdą kWh ciepła. Ten zysk pojawia się dopiero po ociepleniu.

Kolejność prac, którą stosujemy

Dlatego przy stole u klienta proponujemy zawsze tę samą sekwencję. Najpierw audyt energetyczny, bo pokazuje, ile dom traci i gdzie. W Czystym Powietrzu jest obowiązkowy przy każdym wniosku. Potem ocieplenie: najczęściej dach albo strop, następnie ściany, bo tam są największe straty i największy efekt.

Trzeci krok to okna i drzwi. Stare okna zespolone i skrzynkowe mają U około 2,5-3,0 W/(m2K), nowe 0,8-1,1 (WT 2021 wymaga maks. 0,9 dla okien fasadowych). Czwarty krok to instalacja odbiorcza: sprawdzamy, czy grzejniki wystarczą przy niższej temperaturze zasilania, i regulujemy układ. Na końcu źródło ciepła, dobrane do bilansu domu po ociepleniu.

Jeśli kocioł trzeba wymienić już teraz, a klient planuje ocieplenie za rok, dobieramy moc do stanu po ociepleniu i pilnujemy, żeby ocieplenie faktycznie się odbyło.

Błędy, które widzimy najczęściej

• Pompa przed ociepleniem. Moc policzona dla zimnego domu jest wyraźnie wyższa od tej, która wystarczy po termomodernizacji. Przy ciasnym budżecie lepszym etapem przejściowym jest naprawa tego, co jest, niż kupowanie urządzenia na zapas.
• Elewacja przed oknami. Nowa elewacja rozkuta rok później przy wymianie stolarki to podwójny koszt i widoczne łaty wokół ościeży. Okna i ocieplenie robimy w jednym etapie, z jednym rusztowaniem.
• Ocieplenie bez wentylacji. Szczelny dom bez nawiewu to wilgoć i pleśń w narożnikach, czyli problem, którego wcześniej nie było. Nawiewniki albo rekuperację planujemy od razu.

Co Czyste Powietrze wymaga od starego domu

Program w odsłonie obowiązującej od 31 marca 2025 r. patrzy na energię użytkową (EU) budynku z audytu. Dom z EU poniżej 80 kWh/m2/rok dostaje dotację tylko na wymianę źródła ciepła. Dom w przedziale 80-140 może wymienić samo źródło, zrobić samą termomodernizację albo oba. Jeśli robi termomodernizację, musi zejść do 80 kWh/m2/rok i obniżyć EU o co najmniej 40%. Dom powyżej 140 musi zrobić termomodernizację: też zejść o 40%, ale wystarczy, że skończy na 140.

Typowy stary dom bez ocieplenia ma EU powyżej 140 kWh/m2/rok, więc nie dostanie dotacji na samą pompę ciepła. Ocieplenie jest warunkiem wniosku i jednocześnie otwiera wyższe limity dotacji. Kwoty dla trzech poziomów dochodu zebraliśmy w tabeli na stronie głównej.

Od 14 czerwca 2024 r. pompa musi być na liście ZUM. NFOŚiGW uzasadnia to wprost: pompa ciepła nie w każdym budynku jest dobrym rozwiązaniem, szczególnie w starych domach bez termomodernizacji. Wniosek prowadzimy za klienta, więc pilnujemy tych progów od pierwszego spotkania.

Przykład liczbowy dla domu 150 m2

Weźmy dom 150 m2 z lat 80. pod Siedlcami, bez ocieplenia, z oknami zespolonymi. Poniższe liczby to szacunek złożony z typowych wskaźników dla domów z tego okresu. Prawdziwe wartości dla konkretnego budynku daje dopiero audyt energetyczny.

Przed ociepleniem: około 120-150 W/m2, czyli projektowa moc 18-22 kW. Roczne zapotrzebowanie 150-200 kWh/m2, czyli 22-30 tys. kWh ciepła rocznie. Grzejniki pracują na 55-60 stopniach.

Po ociepleniu ścian 15-20 cm, dachu i wymianie okien: około 50-70 W/m2, czyli 8-10 kW. To dolna granica, osiągalna przy grubej izolacji i szczelnych oknach. Roczne zapotrzebowanie 60-80 kWh/m2, czyli 9-12 tys. kWh. Grzejniki wystarczą przy 40-45 stopniach.

Pompa kupiona przed ociepleniem miałaby 18-22 kW i po ociepleniu byłaby ponad dwukrotnie za duża. Różnica w rachunkach zależy od cen prądu, więc nie podajemy jej w złotówkach. Mniejsza pompa w ocieplonym domu zużywa jednak mniej prądu z dwóch powodów: ma mniej ciepła do wyprodukowania i produkuje je przy niższej temperaturze zasilania.